Diaspora: Nam-ay Ngata?

Adda ak ita ditoy Federal Way Washington. Agisursuro ak dita Montessori Plus School, Kent. Idi Septembre ak laeng nga simmangpet ditoy Amerika, damo nga baddek ko iti nalamiis nga daga.

Sangapulo a tawen a nagisuroak iti pilosopiya diay UE ngem kas kadagiti natakawan ti namnama ken adu a kapanunutan, diak naanusan nga pekkelen (manen) dagiti ling-et tapno laeng adda pagayusan dagiti nabat-bati nga (pagla)laing ken panagayat para iti bukbukod nga ili. Sangapulo nga tawen, kalpasan ti panangibuyat amin dagiti nagannak iti kakaisuna nga sentimo ken sentimyento ti panganan, ti kabarikiran ken kataltalunan dagiti adu a rigrigat, bimmaliw ken bimmaliktad dagiti arapaap -- "kas kadagiti bulong iti tiyempo ti lamiis nga madi makaigawid kadagiti bukod da nga kolor, kapilitan nga umibbet ken agparigreg tapno kamaten na ti gasat"(see my poem, pagkatapos ng taglagas posted on 4/17/06). Nagbunga dagiti adal ket naipapel--AB Philosophy idiay Seminaryo ken MA Philosophy diay UST -- ngem awan latta’t nalang-ab ko nga sabali idiay kusina mi. Kakaisuna nga bunga dagiti adu a dekada a namnama nga inbunubun da lelong kenni itang, saibbek laeng ni inang iti mangmangeg kada agbakasyonak aggapo Manila, bitbet ko dagiti agparayag nga luplupot, makmakan, panagsasao maipanggep iti parabur ti siyudad. Ngem kalpasan ti makalawas, lotto wenno huweteng laengen ti nabatbati a mangitultul-o ti tibker ken ragsak dagiti anges.

Ita, adda ak ditoy Washington. Iggem ko dagiti adu nga arapaap dagiti nagannak, kakabsat ken adu a kabagyan nga mangnamnama piman a masapriyan ti gasat ko. Gasat kunada, madi da ammo nga rinabii nak nga agkumkumot iti riniburibu nga iliw. Maymayat pay nu adu maubra, ta di na ka malagip ni liday. Ngem nu ikkam bassit ti tiyempo dagiti napalabas nga sumirep, awan pay nakitak a sennaay a kas daytoy bukbukod ko nga rupa.

Pito kami nga agkakabsat: Ti inauna ket adda diay UAE; Maikatlo adda idiay South Korea; Maikalima adda idiay Taiwan; Maikainnem adda diay Zambales; Maikapat addaan ti asawa ken anak kabbalay da inang ken itang ken buridek nga agbasbasa. Nakaturpos iti innem iti kolehiyo ket nagbalin kami a pamilya ti lubong, ti taaw, ti angin, ti selfon, ti internet, ti lagip, ti napalabas, ti tinakaw nga ar-arapaap. Diaspora kunada -- nawarawara nga ayat wenno timpuyog dagiti ragsak iti nakayanakan -- tapno laeng biruken mi ni gasat nga ilemlemmeng ti sistema ti tumaytayab nga presyo.

Malagip ko idi ubbing kami pay laeng: singko sentimos ti lima nga dulse. Beynte sentimos met ti Coke nga 12 oz idi 70s. Awan ammo mi maipanggep ti Martial Law. Panawen ti panagturay da "Enrile, Carag Reyno ibotos ti tattao. Awan rigat ti biyag...." Panawen ti UTLI loggers nga inaldaw nga mangtaptapok kadagiti al-alad, kalkalsada ken kabanbantayan ti Baggao, amyananen ti Sierra Madre. Agtallon a dekada manipud idi nga ti Baggao (Cagayan Valley) ti maysa kadagiti ili nga tinawen nga bisbisitaen ti dadakkel nga layos nga mangperperdi kadagiti mulmula ken adu nga taraon.

Sakbay nak nga agpa-Amerika, namatmatak ni Lilong Insyong ko nga in-inut nga natay maigapu iti kanser ti karabukob. 24 nga aldaw nga saan pulos a nakapangan, pinili ni lelong ti saan nga agpaospital. Ammo na piman diay lakay nu kasano ti rigat ti maospital: rigat ti kaawan ti namnama nga agbiag ken kaawan ti pangbayad. Kinse nga apoko na a nakaturpos ti kolehiyo, nakapsot ti kapanunutan diay lakay nga adda maiyawat mi nga nam-ay. Ngem piman, pinili na ni patay.

Diaspora ken kaawan ti nam-ay, nudtoy mi pay nga piduten ti biag ken biruken ti kun-kunaen dagiti pilosopo nga "being" ken "meaning" ti kinaadda mi ditoy rabaw ti daga? Nudtoy aya ti rang-ay, ti nam-ay tapno agtalna kuma metten ti panunot ken lasag? Anya kadi ti kolor na ti biag nga naiprenta kadagiti dolyar tapno panawan mi ti nakayanakan ti ragsak ken kapututan toy managayat nga pigsa ti puso?

Agalaunan ti bigat. Imbag laengen ta adda pay oras ko nga agsaludsod ken mangikur-it kadagitoy nga sasaibbek. Sapay la koma ta makaturog nak nga insigida.

istroberi

Ti ayat ket umulit ulit ulit ulit ulit
Kada tawen ngem awan pay nakitak
Nga istroberi a nagsaringit ti Pebrero.
Adun nga aggi-innayat ti mangial-allukun
Nga ti nabara a panawen
Ti kapipintasan a panagmula kadagitoy,
Ket agrusing da kano ti malarosas
Wenno nakalablabbasit nga kudil
Nga isaksakmol ken pagraragsakan uray dinno.

Ti ayat ket umulit ulit ulit ulit ulit
Kada tawen ket nasursurwakon ti agbilang
Kada segundo, minuto, ora, aldaw, lawas,
Bulan, tawen, uray pay ammuk nga ti Pebrero
Ket saan laeng isu ti panawen ti panagmumula
Ti nalangto ken nasam-it nga istroberi.

Kalpasan ti panagreregreg

Nalpasen ti panagreregreg
Ditoy Amerika ket kasla kadagidi bulong
Nga di maigawid dagidi panagbalbaliw
Ti bukbukod da nga kolor,
Saan na ammo ti agpakada ti panawen
Iti oras ti piligro.

Inyarasaas man ti angin dagiti senyal
Insuksok man ti ulep
Dagiti agibusen nga silap ken saranta
dagiti indayon idiay sanga,
Kasapulan nga umibbet ken agsubli
A kas daga, kasla toy iiyadayo ti tao
Tapno makaasideg met laeng a pudno.

Ubing ti Baggao

Idi dekada setenta, ubing pay ti panagkitak.
Ubing dagiti kolor ti badbado
Umanay a mangsisindi kadagiti damo a ragsak.
Ubing dagiti nagan ti tsintsinelas
A mangwangwangkar kadagiti damo nga alikuteg.
Ubing dagiti sam-it ti duldulse
A pangpalpalabbaga kadagiti damo nga isem.
Mangrugi kadagiti umuna a bannog ni itang
Ken inang nga aggapu kataltalunan,
Ubing idi dagiti sabet,
Ubing idi dagiti agpaspasaklot nga iliw
Masubsubwan, maikaskasson,
Makankantaan, mapatpaturog nga bisin.
Daydi angdod ni itang nga agannuwang
Daydi dungrit ni inang nga agallubo,
Masango danto pay laeng ti mangsapin
Kadagiti damo nga ibit,
Ti mangiyaw-awan kadagiti damo nga saludsod,
Ti mangubba, ti mangilikkilik,
Mangpakpakatawa, mangikiwkiwar
Ken mangpabpabaaw iti nabingaybingay
Nga danag iti rabaw ti lamisaan. Uray kape laeng
Ken innapuy ti mangbatbattut kadagiti ar-arapaap,
Ubing daydi damo nga raman ti rigat,
Ubing dagidi sangit nga apapputen ti buteng
Ken riing ni itang iti sarsardam,
Dagidi ar-arasaas ni inang
A banbantayan dagiti aso, ganso, bato
Iti karayan nga saan a matmaturog. Ammo
Da piman ti nagan ti agkabkaba nga ayat
Nga mangbunbunubon, manger-eras,
Mangtingtingngel kadagiti barikwas
Iti ubing nga nakaragragsak,
Iti ubing nga nakaul-ulimek,
Iti ubing nga saan nga agsalsaludsod.
Tallon a dekada ti napalabas,
Ubing paylaeng ti panagkitak,
Pasaksaklot,
Pasapsapin,
Paap-apput
Iti awan nagbaliwanna nga biag.

How a City Grows

Even in Fresno, California
Hunger bursts out as a filthy face
And dirty clothes, wandering on sidewalks,
Pubs, bars, and train stations.

Passersby just hurry home,
Ignore and forget about dirts.

When car windows begin to break
In dark parking lots, people have more reasons
To spend on lights and police assistance.

And soon becomes a city of one's pride.

Balita Galing Pinas

(Alay ko sa mga Kababayan ko sa Leyte at Ultra)

Laging malamig ang balita galing Pinas
Pagdating dito sa America.
Sa sobrang layo ng tadhanang
Namamagitan sa atin,
Mula silangan hanggang Kanluran
Ng ating kamalayan, dadaan
Pa sa Hongkong, China, Taiwan,
Japan, Hawaii, Guam, o Europa,
Ang diwa saka makakarating at kakatok
Sa pusong ayaw pagbuksan
Ang sinumang estranghero na
May dalang kilabot: nagdurugo man
Ang mukha, hiwahiwalay man
Ang mga parte ng katawan
Dahil sa pag-apak ng libo-libong
Kahirapang humahabol sa kapalaran
Na ipinamamahagi nun sa ultra;
Punit-punit man ang pantalon, bra, panti, ari,
Dahil sa pagbisita ng kinaibigang nasa
Na naghahanap pa ng mas maraming mga pinya,
Mga saging, mga asukal, mga niyog, mga isda
Sa kanilang hapagkainan; lumusot man
Ang mga mata, bituka, o mga lamang loob
Na dahil sa walang pampalibing nun
Inunahan na lang ang kamatayan
Sa matagal nang gumuguhong buhay.

Laging malamig ang balita galing Pinas
Pagdating dito sa America. Kaya hindi nito
Kayang gisingin ang mahimbing na mga pagtulog.
Ni lukso ng dugo, nawawala na ang mga lapot
Na dati’y dumadaloy sa mga mata.
Katulad na lang siya ng mga numerong
Iniuukit sa mga punsod, sa mga gusali,
Sa mga libro, o sa mga laboratoryo
Ng kaalamang binebenta sa atin. Kasinlamig
Na ng hangin ng Pebrero na lagi
Ay kinukumutan lang ng makakapal
Na pagtitiis at lakas ng loob dahil wala na rin
Ibang paraan para maiwasan ang pang-aapak
Ng kahirapan, ang paghahabol sa napakaagang kamatayan
At ang panggagahasa ng takwil na kaibigan.

Panagawid

Uray dagiti awan garadgad na
nga urnos ti Amerika:
Tayag ken taer dagiti edipisyo,
Linis ken lawa dagiti kalkalsada,
Pudaw ken pintas dagiti babbai,
Ket di da kaya a gamruten
Dagitoy mail-iliw nga mata.
Kada biyernes ti malem ti panagawid,
Agpukaw laeng dagiti rupa,
kolor ken kur-it ti pagnaan. Awan anus
Da nga mangawis ti talyaw ken siddaaw
Ti puso. Maiwalwalin pati dagiti boses
Nga ngalngalngalen da. Marunaw amin
Nga banag, damag, lasag, imbag
Ti kanito ket tumartaray ti panunot
Iti sesenta a milya per ora iti bus # 183.
Ruta: Mangrugi Kent Ingana Bacagan, Baggao
Ti nakaat-atiddog nga problema.

Awan pay ti tapok,
Awan pay ti ligsong,
Awan pay ti bagyo, layos, el niño
La niña a nalabasak: adayu
Nga agpayso ti nakayanakak.

Awan pay dagiti nangingisit
Nga gaget iti siksiko ti taltalon.
Awan pay dagiti agduduog nga rigrigat
Nga tartaraknen dagiti rinibu-ribo nga ektarya
Ti mais, ti pagay, ti balatung, ti tabako,
Nga nabayagen nga inkamada ti utang,
Ti porsiyento ti paltog wenno pakdaar
Sadiay Munisipiyo ti makinkukwa ti daga,
Makinkukwa ti pagkilwan, ti kalkuleytor, ti kwarta
A panggatang met laeng
Ti mais, ti pagay, ti balatung, ti tabako
Nga awan patingana nga rigat: Adayo pay
Nga agpayso ti nakayanakak.

Ngem imbag laengen ta awan tapok ditoy,
Awan ligsong ditoy, awan layos ditoy.
Adda kuma pambar ko nga saan nga bumaba
Ditoy sarawiswis ti gura ken iliw ditoy barukong ko.